Στο επετειακό διήμερο (8 & 9 Αυγούστου) για τα 50 χρόνια της Σχολής Αργυροχρυσοχοΐας Στεμνίτσας και τα 100 χρόνια από την ανέγερση του ιστορικού διδακτηρίου, η εισήγηση της εκπαιδευτικού Ρούλας Λαγού έφερε στο φως μια ιδιαίτερα πολύτιμη και συγκινητική πτυχή της τοπικής ιστορίας.
Μέσα από τα επίσημα μαθητολόγια του Δημοτικού Σχολείου, και κυρίως από το αρχαιότερο σωζόμενο βιβλίο του 1891-1892, αναδύεται μια ολόκληρη κοινωνία τεχνιτών, με δεκάδες οικογένειες γανωτών και χρυσοχόων να μαρτυρούν τη βαθιά ρίζα της μεταλλοτεχνίας στη Στεμνίτσα. Τα ονόματα δεν αποτελούν απλώς εγγραφές ενός σχολικού αρχείου· είναι κρίκοι μιας αδιάσπαστης αλυσίδας μνήμης, εργασίας και δημιουργίας. Από τους χρυσικούς του 19ου αιώνα έως τον Λάμπη Κατσούλη, τη Σχολή του 1976 και τους σημερινούς δημιουργούς, η τέχνη περνά από γενιά σε γενιά, αποδεικνύοντας ότι στη Στεμνίτσα το μέταλλο δεν αποκτά μόνο μορφή: αποκτά μνήμη, ταυτότητα και συνέχεια.
Ακολουθεί η εισήγηση της κ. Λαγού:
“Οι χρυσοχόοι της Στεμνίτσας στα τέλη του 19ου αιώνα (Στοιχεία από τα μαθητολόγια του Δημοτικού Σχολείου)”
Το θέμα με το οποίο θα ασχοληθούμε είναι: Οι χρυσοχόοι της Στεμνίτσας στα τέλη του 19ου αιώνα, όπως καταγράφονται στα επίσημα μαθητολόγια του Δημοτικού Σχολείου Στεμνίτσας.
Στη Στεμνίτσα λειτουργούσε σχολείο από τον 17ο αιώνα. Επίσημα το Δημοτικό Σχολείο ιδρύθηκε το 1842 και λειτουργούσε αρχικά σε διάφορα σπίτια του χωριού. Μία δεκαετία αργότερα, κτίστηκε σχολείο σε χώρο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στην πλατεία της Στεμνίτσας, εκεί που βρίσκεται σήμερα το περίπτερο. Στο κτίριο εκείνο οι μαθητές έκαναν μάθημα μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1920. Από την πρώτη δεκαετία του 1900 λειτουργούσε στη Στεμνίτσα και σχολείο θηλέων, στη θέση που βρίσκεται σήμερα το Ξενοδοχείο Τρικολώνιο.
Το 1926, 100 χρόνια πριν, κτίστηκε το νέο διδακτήριο με χρήματα που συγκεντρώθηκαν από τον αρχιμανδρίτη Μεθόδιο Φουσιάνη, ο οποίος ζούσε στο Τολέδο των Ηνωμένων Πολιτειών.
Για την ιστορία, οφείλουμε να αναφέρουμε πως ο Πατριωτικός Σύνδεσμος Στεμνιτσιωτών Αμερικής ανέθεσε στον Φουσιάνη τη διενέργεια εράνων για τη χρηματοδότηση ανέγερσης νέου σχολείου καθώς το υφιστάμενο κτίριο ήταν πλέον ακατάλληλο για τη στέγαση των μαθητών.
Ο Φουσιάνης κατόρθωσε να συγκεντρώσει 16.500 δολάρια και το 1926 πραγματοποιήθηκε η ανέγερση του νέου διδακτηρίου σε έκταση που απαλλοτριώθηκε για τον σκοπό αυτό. Εκεί στεγάστηκε το Δημοτικό σχολείο και σήμερα τη Σχολή Αργυροχρυσοχοΐας.
Μελετώντας τα αρχεία του Δημοτικού Σχολείου Στεμνίτσας, βρίσκουμε, εκτός των άλλων πολύτιμα στοιχεία και για τα επαγγέλματα των γονέων.Το παλαιότερο βιβλίο μαθητολογίου που σώζεται, είναι το Μαθητολόγιο Αρρένων το Σχολικό έτος 1891-1892. Το Σχολείο λειτουργούσε ως τετρατάξιο δημοτικό. Η Στεμνίτσα είχε 2.737 κατοίκους και 261 μαθητές. Αν θεωρήσουμε πως η κάθε οικογένεια είχε περίπου 5 μέλη, μιλάμε για περίπου 500 οικογένειες που ζούσαν εδώ.
Τα επαγγέλματα των Στεμνιτωτών που καταγράφονται είναι: γανωτής, χρυσοχόος, παντοπώλης, υλοτόμος, κτηματίας, σανδαλοποιός, ιερέας, συμβολαιογράφος, ειρηνοδίκης, κτίστης, στατεροποιός, δερματέμπορος, σαγματοποιός, μεσίτης, τέκτονας, κρεοπώλης, μυλωθρός, μεταπράτης, δικαστικός κλητήρας, δημοδιδάσκαλος, ιατρός, εμβαλοματής, πράκτωρ εφημερίδων, οινοπώλης, βαρελοποιός, έμπορος, κτίστης…
Αξίζει να σημειωθεί πως το επάγγελμα του γεωργού-κτηνοτρόφου εμφανίζεται ελάχιστα έως καθόλου, κάτι το οποίο δικαιολογείται αν σκεφτούμε πως οι κτηνοτρόφοι μετακινούνταν στα πεδινά για τους χειμερινούς μήνες και πολλοί από αυτούς δεν έστελναν τα παιδιά τους στο σχολείο.
Γνωρίζουμε πως τα παιδιά των αγροτοκτηνοτρόφων φοιτούσαν κατά κύριο λίγο στο Δημοτικό σχολείο Καλυβίων ή στη Μεσσηνία όπου μετακινούσαν τα κοπάδια τους.
Ας δούμε όμως τα στοιχεία από την καταγραφή των γανωτών και των χρυσοχόων του τόπου μας, καθώς είναι το θέμα με το οποίο ασχολούμαστε στην ημερίδα και αποδεικνύουν την ανάπτυξη της μεταλλοτεχνίας στον τόπο μας τον 19ο αιώνα.
Στην έρευνα που έγινε, το σχ. έτος 1891-1892
Καταγράφονται στη Στεμνίτσα 63 οικογένειες γανωτών και 23 οικογένειες χρυσοχόων!
Τα περισσότερα ονόματα των οικογενειών αυτών μας είναι γνωστά και οικεία καθώς υπάρχουν και σήμερα και μάλιστα πολλές από τις οικογένειες αυτές ακολουθούν την παράδοση των προγόνων τους και δραστηριοποιούνται επαγγελματικά στον κλάδο της μεταλλοτεχνίας.
Όσον αφορά το επάγγελμα του γανωτή, καταγράφονται οι οικογένειες
Χαστούπη, Λαγού, Φοραδά, Τριανταφυλλόπουλου, Κασάνου, Σαρδέλη, Νικολακόπουλου, Μπέλα, Παπαγεωργίου, Καρυοφύλλη, Ραβάνη, Τσαρμπού, Μπασιάκου, Φιλόσοφου, Ράλλη, Αλεξάκη, Μπούκλια, Γαργαρόπουλου, Βρετού, Αντζά, Σαρακινιώτη, Σαμαρά, Παπαγεωργίου, Γιαννακάκη, Καϊνάρου, Μοθονιού, Μπασιάκου, Κουκούμα, Φράγκου, Θανόπουλου, Σάββα, Παπαγιαννάκη, Φουσιάνη, Τρεμπέλα, Φρέντζου, Παλαφούτα, Βασιλάκη, Καράγιαννη, Μιχαλακόπουλου, Μπίρη, Κόνιαρη, Καραλή.
Τα ονόματα των χρυσοχόων της Στεμνίτσας το 1891 είναι:
Βασίλειος. Χασάπης
Χρήστος Μουτσόπουλος
Παναγιώτης Βελώνης
Ιωάννης Χίνης
Ιωάννης Γιαννούκος
Νικόλαος Θεοφίλης
Αργύριος Μπουλούκος
Βασίλειος Χαροκόπος
Ηλίας Χαροκόπος
Ιωάννης Καλαφρέντζος
Ιωάννης Θεοφίλης
Παναγιώτης Ζενέτος
Λάμπρος Λέγγερης
Δημήτριος Καϊάφας
Θεόδωρος Τριπολίτης
Γεώργιος Σταμοίρης
Αντώνιος Φράγγος
Αθανάσιος Χαντζής
Αργύριος Φατούρος
Αθανάσιος Γαρταγάνης
Χαράλαμπος ή Χαρίλαος Σκουρτής
Λάμπρος Καγιάφας
Νικόλαος Κατσούλης
Είναι αυτονόητο πως υπήρχαν και άλλοι χρυσοχόοι στη Στεμνίτσα, οι οποίοι εάν δεν είχαν αγόρια ηλικίας δημοτικού εκείνη τη χρονιά, δεν εμπεριέχονται στη συγκεκριμένη καταγραφή.
Στα επόμενα σχολικά έτη έως και το 1915 που επικεντρώθηκε η έρευνα, αν και μειώνεται ο αριθμός των μαθητών του Δημοτικού, ο αριθμός των οικογενειών των χρυσοχόων που έχουν παιδιά στο δημοτικό σχολείο αυξάνεται, καθώς εμφανίζονται και νέα ονόματα ή διατηρεί το ποσοστό του αναλογικά με τον πληθυσμό. Η παρουσία των χρυσοχοϊκών οικογενειών συνεχίζει να είναι δυναμική.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που υπάρχουν, η ενασχόληση των Στεμνιτσιωτών με τις τέχνες των μετάλλων και την αργυροχρυσοχοΐα διατηρήθηκε και τα επόμενα χρόνια και δεκαετίες, φτάνοντας ως τις μέρες μας.
Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τη γραμματέα του Πολιτιστικού Συλλόγου Στεμνιτσιωτών «Ο ΥΨΟΥΝΤΑΣ» για την έκδοση του φετινού Ημερολογίου για τους «επαγγελματίες χρυσικούς εκ Στεμνίτσης», αναδεικνύει οικογένειες Στεμνιτσιωτών οι οποίες διατήρησαν την πατροπαράδοτη τέχνη των μετάλλων και ασχολούνται έως και σήμερα με την τέχνη του κοσμήματος. Σπουδαίοι αργυροχρυσοχόοι, χαράκτες, καρφωτές, ωρολογοποιοί, δραστηριοποιούνται επαγγελματικά εκτός από τη Στεμνίτσα, στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού.
Ρούλα Λαγού, Εκπαιδευτικός
